Hürmüz Boğazı çevresinde ticari gemilere yönelik saldırı bildirimleri sürerken ABD ile İran arasında Katar aracılığıyla yürütülen temaslarda henüz anlaşma sağlanamadı. Irak, petrol ihracatının boğazdan devam etmesi için Washington’la mutabakata vardığını açıkladı. Petrol fiyatları ise ABD Başkanı Donald Trump’ın yeni saldırı ihtimalini düşük gösteren açıklamalarının ardından geriledi. Ancak deniz trafiğindeki ciddi daralma ve güvenlik riski, küresel enerji arzına ilişkin belirsizliği koruyor.
Hürmüz Boğazı’nda ticari gemilere yönelik saldırı ve güvenlik olayları devam ediyor. Birleşik Krallık Deniz Ticaret Operasyonları (UKMTO), 8 Kasım’da boğazdan çıkış yönünde seyreden bir tankerin bilinmeyen bir cisimle vurulduğuna ilişkin bildirim aldığını duyurdu. Kurum, gemideki mürettebatın güvende olduğunu ve olay sırasında çevre kirliliği bildirilmediğini açıkladı.
Reuters’ın haberine göre İran, iki petrol tankerinin deniz mayınlarına çarptığını, başka bir tankerin ise yangın nedeniyle hasar gördüğünü bildirdi. ABD de deniz ablukasını aşmaya çalışan ticari bir gemiyi etkisiz hale getirdiğini açıkladı.
İran Devrim Muhafızları Deniz Kuvvetleri’nden ismi açıklanmayan bir yetkili, 9 Kasım’da devlet medyasına yaptığı açıklamada Hürmüz Boğazı’nın güneyindeki seyir yardımcılarının tahrip edildiğini ve gece boyunca izinsiz hiçbir geminin geçmediğini ileri sürdü. Reuters, açıklamada sistemlerin kim tarafından ve ne zaman tahrip edildiğine ilişkin bilgi verilmediğini, hasarın deniz trafiğine etkisinin de açıklanmadığını aktardı.
Katar arabuluculuğunda ABD-İran görüşmeleri
Deniz trafiğindeki aksama sürerken Washington ve Tahran arasında çatışmayı sona erdirmeye yönelik diplomatik temaslar da devam ediyor. Katar’ın arabuluculuğunda yürütülen görüşmelerde Hürmüz Boğazı, ABD’nin deniz ablukası ve yaptırımları ile İran’ın nükleer programı öne çıkan başlıklar arasında.
Reuters’ın 5 Kasım tarihli haberine göre İranlı yetkililer, Katar aracılığıyla ABD’ye iletilen öneriler üzerinde çalışıyor. Ancak taraflar arasında temel anlaşmazlıkların giderildiğine veya kapsamlı bir ateşkes anlaşmasına varıldığına ilişkin açıklama yapılmadı.
The Guardian’ın 7 Kasım tarihli haberinde aktarılan Katar önerisi, Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılmasını İran’ın nükleer tesislerinde Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) denetimlerinin yeniden başlamasıyla ilişkilendiriyor. Habere göre öneride ABD’nin deniz ablukasını kaldırması ve İran’ın dondurulmuş varlıklarının bir bölümünü serbest bırakması; İran’ın ise nükleer tesislerde denetimlere izin vermesi öngörülüyor.
Ancak bu çerçeve üzerinde anlaşmaya varılmış değil. İran’ın yaptırımların kaldırılması, savaşın sona ermesi ve tazminat talepleri gibi ek koşulları bulunuyor.
ABD Başkanı Donald Trump, 8 Kasım’da yaptığı açıklamada görüşmeler ilerlediği sürece İran’a yeni saldırı emri verme ihtimalinin çok düşük olduğunu söyledi. ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio da diplomatik seçeneğin açık olduğunu, ancak yakın zamanda bir atılım beklemediğini belirtti.
Irak: Petrol ihracatı için ABD ile mutabakat sağlandı
Hürmüz’deki krizin petrol ihracatına etkisini azaltmaya çalışan ülkelerden biri de Irak. Irak Dışişleri Bakanı Fuad Hüseyin, 8 Kasım’da El Cezire’ye verdiği röportajda ülkesinin petrol ihracatının Hürmüz Boğazı’ndan sürdürülmesine imkân tanıyacak bir düzenleme konusunda ABD ile mutabakata vardığını söyledi.
Reuters’ın aktardığına göre Hüseyin, sevkiyatların Umman yakınlarındaki bir deniz güzergâhı üzerinden yapılmasının öngörüldüğünü belirtti. Bakan, savaş ve petrol ihracatındaki aksamalar nedeniyle Irak’ın 60 milyar dolar kayba uğradığını da ifade etti.
Irak’ın petrol ihracatı eylül ayında günlük 2,65 milyon varile kadar gerilemiş, ekimde ise yaklaşık 3,5 milyon varile yükselmişti.
Irak’ın açıkladığı mutabakatın sahada nasıl uygulanacağı, güzergâhın kapasitesi ve gemilerin güvenliğinin nasıl sağlanacağı henüz ayrıntılı biçimde açıklanmış değil. Bu nedenle gelişme, Hürmüz’deki krizin çözüldüğüne değil, ihracatçı ülkelerin alternatif geçiş imkânları aradığına işaret ediyor.
Petrol fiyatları geriledi ancak arz riski ortadan kalkmadı
Petrol fiyatları 9 Kasım’da, Trump’ın İran’a yönelik yeni saldırı ihtimalini düşük gösteren açıklamalarının ardından geriledi. Reuters’ın piyasa verilerine göre Brent petrolün varil fiyatı sabah saatlerinde yaklaşık 96,91 dolara, ABD tipi Batı Teksas petrolü (WTI) ise 89,85 dolara indi.
Brent petrol, bir önceki hafta yüzde 16 değer kaybetmişti. Reuters, bu düşüşün COVID-19 pandemisinin başlangıcından bu yana görülen en sert haftalık gerileme olduğunu bildirdi.
Fiyatlardaki düşüşün arkasında yalnızca diplomatik beklentiler bulunmuyor. Reuters’ın aktardığı JPMorgan değerlendirmesine göre, Orta Doğu’dan petrol akışının toparlanması, diğer üreticilerin arz artışı ve zayıf talep nedeniyle küresel petrol arzı tüketimin üzerine çıktı. Banka, eylül ayında günlük 1,1 milyon varil olan arz fazlasının ekimde 1,4 milyon varile yükseldiğini tahmin etti.
Hürmüz neden küresel enerji piyasası için kritik?
Hürmüz Boğazı, Basra Körfezi’ni Umman Körfezi ve Arap Denizi’ne bağlayan dar bir deniz geçidi. Suudi Arabistan, Irak, Kuveyt, Katar, Birleşik Arap Emirlikleri, Bahreyn ve İran’ın petrol ihracatında önemli bir güzergâh.
Uluslararası Enerji Ajansı’nın (IEA) verilerine göre 2025 yılında boğazdan günde yaklaşık 20 milyon varil ham petrol ve petrol ürünü taşındı. Bu miktar, dünya deniz yoluyla petrol ticaretinin yaklaşık yüzde 25’ine karşılık geliyor. Aynı miktar küresel petrol tüketiminin de yaklaşık beşte biri düzeyinde.
Boğazdan geçen petrolün büyük bölümü Asya’ya ulaştırılıyor. Çin, Hindistan ve Japonya başlıca alıcılar arasında. Bu nedenle Hürmüz’deki uzun süreli bir aksama, yalnızca Körfez ülkelerinin ihracatını değil, Asya’daki rafinerilerin ham petrol tedarikini ve küresel petrol fiyatlarını da etkiliyor.
Alternatif güzergâhlar ise mevcut sevkiyatın tamamını karşılayabilecek kapasitede değil. IEA, Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri’nin boğazı kullanmadan petrol taşıyabileceği boru hatlarının toplam kullanılabilir kapasitesini günlük yaklaşık 3,5-5,5 milyon varil olarak hesaplıyor. Bu miktar, Hürmüz’den normal koşullarda taşınan günlük yaklaşık 20 milyon varilin oldukça altında.
LNG ve gübre tedariki de etkileniyor
Hürmüz’deki aksama petrolün yanı sıra sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) ticaretini de etkiliyor. Katar ve Birleşik Arap Emirlikleri’nin LNG ihracatının büyük bölümü bu güzergâhtan geçiyor.
IEA’ya göre Katar’ın LNG ihracatının yaklaşık yüzde 93’ü, Birleşik Arap Emirlikleri’nin ihracatının ise yüzde 96’sı Hürmüz Boğazı üzerinden taşınıyor. İki ülkenin sevkiyatı, küresel LNG ticaretinin yaklaşık yüzde 19’una karşılık geliyor.
Bu durum özellikle doğal gaz ithalatına bağımlı Asya ülkeleri açısından önem taşıyor. LNG tedarikindeki daralma elektrik üretimi ve sanayi üzerinde baskı yaratabiliyor. Doğal gazın azotlu gübre üretiminde temel girdi olması nedeniyle, uzun süreli arz kesintileri tarımsal üretim maliyetlerini de etkileyebilir.
IEA’nın 2026 Küresel Gaz Güvenliği İncelemesi, Katar ve Birleşik Arap Emirlikleri’nden LNG yüklemelerinin mart-ekim döneminde geçen yılın aynı dönemine göre 60 milyar metreküpten fazla azaldığını bildiriyor. Ajans, Hürmüz’deki ticari akışın yıl sonuna kadar büyük ölçüde aksaması varsayımı altında küresel LNG arzının 2026 genelinde yaklaşık yüzde 3 düşebileceğini öngörüyor.
Krizin ekonomik etkisi nasıl yayılıyor?
Enerji arzındaki daralma, petrol ve doğal gaz fiyatları üzerinden çok sayıda sektöre yansıyabiliyor. Petrol fiyatlarındaki yükseliş akaryakıt, ulaştırma, havacılık ve üretim maliyetlerini artırabiliyor. LNG tedarikindeki sorunlar ise elektrik üretimi ve sanayi için ek maliyet yaratabiliyor.
Bunun yanında gemilere yönelik saldırı riski, deniz sigortası ve navlun maliyetlerini artıran bir unsur. Sevkiyatların gecikmesi veya farklı güzergâhlara yönelmesi de tedarik zincirlerinde ek maliyet yaratabiliyor.
Bu etkilerin ülkeler arasında aynı ölçüde hissedilmesi beklenmiyor. Enerji ithalatına bağımlılık, stratejik stoklar, alternatif tedarikçiler, döviz kuru ve devletlerin uyguladığı fiyat politikaları belirleyici.
Hürmüz’deki gelişmelerin seyrini belirleyecek iki temel unsur, ABD ile İran arasındaki müzakerelerin somut bir anlaşmaya dönüşüp dönüşmeyeceği ve ticari gemilerin güvenli geçişinin yeniden sağlanıp sağlanamayacağı. Petrol fiyatlarındaki kısa vadeli gerilemeye rağmen bu iki konuda henüz kesinleşmiş bir sonuç bulunmuyor.
